Boqolkiiba 88 dadka ka qaybgalay daraasad cusub ayaa sheegay in madaxweynaha xiga ee Soomaaliya lagu doorto nidaamka qof iyo cod, taas oo muujinaysa taageero xooggan oo loo hayo in muwaadiniintu door weyn ku yeeshaan xulashada hoggaanka dalka. Daraasadda ay Somali Public Agenda la samaysay Somali Dialogue Platform ayaa lagu eegay aragtida shacabka ee doorashooyinka, sharcinimada siyaasadeed, maamulka iyo geeddi-socodka dastuurka. Natiijadu waxay taageero cad u tahay in laga gudbo nidaamka doorashooyinka dadban ee sannado badan qaabaynayay siyaasadda qaranka. Nidaamkaas, ergooyin beeleed ayaa ka qayb qaata xulashada xildhibaannada, kuwaas oo markaas doorta madaxweynaha. Soomaaliya ayaa qaaday tallaabooyin ku wajahan codbixin toos ah. Bishii Diseembar 2025, dadka Muqdisho ayaa u codeeyay doorashooyinka goleyaasha degmooyinka, taas oo mas’uuliyiintu ku tilmaameen tallaabo muhiim ah oo lagu soo celinayo codbixin toos ah kaddib tobanaan sano oo doorashooyin dadban ah. Cabdishakuur Abiib Xayiir oo ka tirsan guddiga doorashooyinka ayaa xilligaas yiri, “Waxay muujinaysaa in Soomaaliya ay cagaheeda isku taagayso oo ay horay u socoto.” Si kastaba, taageerada doorashooyinka tooska ah ma aha mid aan shuruud lahayn. Boqolkiiba 82 ayaa sheegay in nabadda iyo xasilloonida la hormariyo marka loo eego ka qaybgalka muwaadiniinta inta lagu jiro kala-guurka madaxtinimada, halka 18% ay door bideen ka qaybgalka. Sidoo kale, 65% ayaa door biday doorasho qof iyo cod ah xitaa haddii diyaargarowgu dib u dhigayo jadwalka, halka 35% ay mudnaanta siiyeen ilaalinta muddo-xileedyada iyada oo aan doorasho toos ah la qaban. Markii la weydiiyay in kala-guurka siyaasadeed lagu sii socdo waqtigii loo qorsheeyay ama marka hore la sugo nabadda iyo amniga, 52% ayaa doortay nabadda iyo amniga, halka 48% ay taageereen in la sii socdo iyada oo aan muddooyinka siyaasadeed la kordhin. Arrintan ayaa ku soo beegmaysa khilaaf siyaasadeed oo ku saabsan isbeddellada dastuurka, xeerarka doorashada iyo muddooyinka hay’adaha federaalka. Baarlamaanku wuxuu bishii Maarso ansixiyay wax-ka-beddello dastuur oo muddada hay’adaha federaalka ka dhigay shan sano halkii ay ka ahaan lahayd afar sano. Isbeddelkaasi wuxuu suuragal ka dhigayaa in Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud xafiiska sii joogo hal sano oo dheeraad ah, isla markaana doorashooyinku dib u dhacaan. Mucaaradku way diideen fasiraaddaas, iyaga oo sheegay in muddo-xileedkiisii afarta sano ahaa dhammaaday bishii Maajo. Bishii Juun, ciidamada dowladda iyo dagaalyahanno la xiriira mucaaradka ayaa ku clash-garay Muqdisho ka hor bannaanbaxyo loo qorsheeyay in looga soo horjeedo sii joogista madaxweynaha. Madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed ayaa dowladda ku eedeeyay inay “si sharci-darro ah wax uga beddeshay dastuurka”. Wada-hadallo kale oo dowladdu iyo mucaaradku yeesheen bishii Luulyo ayaa ku dhammaaday heshiis la’aan, iyadoo lagu kala aragti duwanaa qaabka doorashada, cidda maamulaysa codbixinta iyo sida doorashooyinka looga qabanayo Dowlad Goboleedyada. Golaha Mustaqbalka Soomaaliya ee mucaaradka ayaa isna taageeray qaab doorasho toos ah, isaga oo soo jeediyay in muwaadiniintu doortaan xildhibaannada, balse la sii hayo qoondada beelaha ee 4.5 ee kuraasta baarlamaanka. Daraasaddu waxay sidoo kale muujisay in 92% ay taageereen in muwaadiniintu doortaan qofka ugu habboon xil dowladeed, iyada oo aan qabiil loo eegin; 8% oo keliya ayaa door biday matalaad siman oo beelaha waaweyn ah. Dadka la waraystay ayaa ururrada bulshada rayidka ah u arkay kuwo muhiim u ah dhisidda kalsoonida doorashooyinka. Ku dhowaad saddex meelood laba meel ayaa sheegay in amniga iyo hawlgallada ka dhanka ah argagixisada ay yihiin arrimaha ay tahay in hoggaamiyeyaashu si furan uga hadlaan, iyaga oo ka hor mariyay doorashooyinka, geeddi-socodyada siyaasadeed iyo maaliyadda dadweynaha. Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in doorashooyinka oo keliya aysan xallin karin su’aalaha sharcinimada siyaasadeed haddii geeddi-socodka dastuurku sii ahaado mid lagu muransan yahay ama laga reebo dhinacyo siyaasadeed oo muhiim ah. Daraasaddu waxay ka tarjumaysaa rabitaanka dadka laga waraystay ee magaalooyinka waaweyn: cod toos ah ayay doonayaan, balse waxay sidoo kale ka filayaan dhinacyada siyaasadda in aan kala-guurka doorashadu sii hurin xasillooni-darro.